ASSINIBOINE

ASSINIBOINE

OMAHA WACIPI

WPROWADZENIE

Przedstawiony poniżej Taniec Omaha, jest opisem wersji tańca, tańczonego przez Siuksów około roku 1880. Według tego opisu, taniec ten został odtańczony podczas spotkania Takini w roku 2005, a jego kontynuacje są planowane podczas następnych spotkań. Przy okazji każdej części dodany został krótki opis wyjaśniający omawiane zagadnienia.

Część Pierwsza

PRZYGOTOWANIE

Taniec ten jest w zależności od pogody tańczony w Hoćoce lub specjalnym namiocie tanecznym. W dalszej części tekstu będę używał dla miejsca tanecznego nazwy krąg taneczny i trzymając się powyższej uwagi tak należy to rozumieć.

Pod wieczór dnia poprzedzającego, Prowadzący i jeden z Dzierżycieli Bata, przejdzie się po obozie i wybierze czterech młodych chłopców, którzy będą Pomocnikami podczas ceremonii.

Z samego rana obwoływacz ogłasza po obozie, o tym, że w tym dniu, około południa odbędzie się taniec i że wszyscy, chcący wziąć udział w tańcu mają się zebrać w określonym do tego miejscu i powinni zabrać ze sobą jakiś prezent (dobrze, żeby były to gotowe rzeczy, a nie półprodukty; trzeba pamiętać żeby zabrać ze sobą trzy prezenty, jeden na wejście, drugi dla grających podczas ceremonii i trzeci, tak na wszelki wypadek). Obowiązują stroje taneczne, tzn. nakryciem głowy może być rocz, byczy ogon, pióra przypięte we włosy (nie może to być pióropusz ani bizonia czapa, ani nałożona na głowę skóra – wyjątek stanowią turbany z wydrzej skóry), można tańczyć w koszuli z materiału, bądź skórzanej (jednak nie powinna być ozdobiona wyszywanymi pasami z koralików bądź kolcem – jest to zarezerwowane tylko dla Przywódców), może nosić kołnierz z wydrzej skóry, może również nosić napierśnik z kości lub hair pipe’ów. Ważne jest, że tancerz nie może tańczyć z nagą klatką piersiową, tzn. coś musi ją zasłaniać, albo pancerz, albo koszula, albo kołnierz. Tancerz może tańczyć w legginach lub z nagolennikami, może mieć dzwonki doczepione do nóg. Można tańczyć również w fartuchach tanecznych. Oprócz wyznaczonych osób, nikt nie może tańczyć w bustle, może natomiast mieć zatkniętą za pas trawę.

Z samego rana należy przyrządzić mięso na ucztę. Kiedy mięso jest już gotowe, osoby za to odpowiedzialne przygotowują krąg taneczny. Naprzeciwko wejścia należy postawić cztery fotele dla dwóch Przywódców i Dwóch Zapalających Fajkę. Gdy fotele już zostają ustawione, naprzeciw nich rozkłada się duży koc. Później ustawia się cztery trójnogi na bustle. Gdy jest to już gotowe, należy przygotować miejsce dla tancerzy, w tym celu dookoła kręgu tanecznego, w jego południowej części, rozkłada się koce i skóry. Gdy wszystko jest już gotowe Dzierżyciele Długich Lanc zajmują miejsce przy wejściu i przygotowują sobie szałwię do oczyszczania. Od tego momentu nikt, oprócz kilku osób nie może wejść, ani wyjść z kręgu tanecznego. Prowadzący Taniec udaje się do Właściciela Bębna i razem przynoszą bęben. Przed wejściem do kręgu oczyszczają siebie i bęben i ustawiają go w północno-wschodniej części kręgu. Właściciel Bębna uderza w niego cztery razy i jest to znak, że następny z grających na bębnie może wejść do kręgu. Gdy wejdzie już do kręgu, Prowadzący Taniec wita się z nim, a on zajmuje swoje miejsce. Te czynności są powtarzane aż do momentu, gdy wejdą wszyscy grający na bębnie. Jeżeli używany w ceremonii bęben ma swoją pieśń to można ją teraz zaśpiewać. Dopiero po tym, Prowadzący Taniec opuszcza krąg taneczny. Gdy z niego wyjdzie daje znak swoim pomocnikom, aby wnieśli do kręgu kociołek z mięsem i ustawili go po południowo zachodniej stronie kręgu, razem z kociołkiem wnoszona jest duża drewniana łyżka i drewniana miska, które będą później wykorzystane w ceremonii. Gdy to zrobią wychodzą z kręgu tanecznego. Jeżeli cała ceremonia odbywa się w namiocie tanecznym, można podnieść ściany, by widzowie mogli oglądać taniec. Wokół kręgu trzeba wydzielić dodatkowy krąg, który będzie wykorzystywany przez tancerzy przed rozpoczęciem ceremonii i tuż po jej zakończeniu.

Teraz Prowadzący Taniec idzie do Dzierżycieli Bata i razem z nimi udaje się do Przywódców, by zaprosić ich do zajęcia miejsca w kręgu. Po zaproszeniu, Przywódca jest zaprowadzany do kręgu, gdzie zajmuje swoje miejsce. Identycznie jest zapraszany drugi z Przywódców. Gdy siedzą już na swoich miejscach, Prowadzący wraz z Dzierżycielami Bata idzie do Zapalających Fajkę, którzy tak jak poprzednio Przywódcy zostają usadzeni na wyznaczonych im miejscach. Każdy z nich przed wejściem oczyszcza się. Gdy już cała czwórka zajęła swoje miejsce, Prowadzący i Dzierżyciele Bata udają się do miejsca, gdzie przechowywane są bustle, świstawki i rozwidlone kije, zabierają je ze sobą, wnoszą do kręgu i kładą na kocu przed Przywódcami. Gdy wszystkie te czynności zostaną wykonane, Prowadzący i Dzierżyciele Bata opuszczają krąg i udają się w miejsce gdzie zebrać się mają tancerze. Tak przygotowany krąg pokazuje rysunek 1, ułożenie regalii na kocu przedstawia rysunek 2.

rysunek 1 – krąg taneczny przed tańcem

a-miejsce przywódcy, b-miejsce Zapalających Fajkę, c-miejsce dla prowadzącego, tancerzy z końskimi ogonami, bustlami i batami, d-bęben, e-cztery stojaki, f-kociołek z mięsem, drewniana łyżka i miska, g-koc na regalia taneczne, h-koc na prezenty, i-Posiadacze Długiej Lancy, j-miejsce dla pozostałych tancerzy.

rysunek 2 – ułożenie bustli, świstawek i zaostrzonych kijów na kocu.

Dzierżyciele Bata ustawiają pochód. Na początku idzie Prowadzący i Tancerze z Końskimi Ogonami, za nimi w czwórkę zostają ustawieni tancerze, którzy będą tańczyć z bustlami, za nimi ustawiani są pozostali tancerze. Podczas ustawiania tancerzy, Dzierżyciele Bata przyglądają się chcącym tańczyć i zwracają uwagę, jeśli tancerz jest ubrany niestosownie, każą mu to poprawić. Gdy wszystko jest już gotowe, Dzierżyciele Bata dają znać Prowadzącemu i ustawiają się obok Prowadzącego i Tancerzy z Końskimi Ogonami. Na dany znak pochód rusza w kierunku kręgu i gdy pierwszy szereg dotrze do wejścia do kręgu, Prowadzący zatrzymuje tancerzy i oznajmia pierwszy taniec.

Początki tradycji tańca Omaha sięgają lat dwudziestych XIX wieku, kiedy to ściśle według wskazówek uzyskanych w wizji pewien Paunis o imieniu Wronie Pióro, pokazał ten taniec swoim współplemieńcom. Taniec ten został nazwany Iruska, co znaczyło „Ogień Jest We Mnie”. W następnym dziesięcioleciu taniec ten został albo sprzedany, albo też ofiarowany Omahom i Poncom, którzy w tym czasie stanowili jeden naród. Oni z kolei ten taniec nazwali Helushka, co znaczyło „Taniec Mężczyzn”. Gdzieś na początku lat czterdziestych XIX wieku od Omahów ten taniec nabyli Siuksowie Yanktonai, którzy przekazali go innym odłamom Siuksów oraz Assiniboinom. Siuksowie używali dwóch nazw dla tego tańca, pierwszą z nich była Omaha Wacipi, czyli Taniec Omaha, dla uhonorowania plemienia, które ten taniec im przekazało; natomiast drugą nazwą dla tej ceremonii była peji ipiyaka ogna wacipi, co znaczyło „oni tańczą z trawą za ich pasami”. Ta druga nazwa została z czasem skrócona do Peji Wacipi (Tańca Trawy). W latach sześćdziesiątych, od Siuksów Santee ten taniec nabyli Hidatsa, którzy z kolei przekazali ten taniec Wronom. Hidatsa używali dwóch nazw dla tego tańca: Taniec Dakota i Taniec z Wiązkami Trawy u Pasa. Assiniboinowie ten taniec przekazali Ojibwa, Kri i Czarnym Stopom, chociaż ci ostatni mogli ten taniec otrzymać również od Wron lub Atsina (dokładnych w tym zakresie badań niestety nie posiadam). Znamienne jest jednak to, że ceremonia ta zaledwie w ciągu półwiecza stała się jedną z najważniejszych ceremonii dla wszystkich plemion ze środkowych i północnych Wielkich Równin, stając się obok Tańca Słońca jedną z niewielu ceremonii panindiańskich. Jednakże w przeciwieństwie do Tańca Słońca była ona nakierowana na hojność, mężczyzn i na ich osiągnięcia wojenne.

Tak jak każda ceremonia, tak i ceremonia Omaha miała swoją część wstępną. Wedle pierwszych relacji taniec ten odprawiano w specjalnie do tego postawionych namiotach tanecznych, by później tańce te odbywały się już na otwartej przestrzeni. Zazwyczaj cały taki krąg taneczny był przed tańcem odpowiednio przygotowywany, w odpowiednich do tego miejscach ustawiano regalia, które były do tego potrzebne. Szczególną rolę miało tutaj pierwsze uderzenia w bęben. U Assiniboinów do pierwszego uderzenia zapraszano Dzierżyciela Bębna do Tańca Trawy, który zapraszał czterech innych mężczyzn, którzy cieszyli się wysokim poważaniem, w specjalnie pomalowany bęben uderzali oni ozdobionymi pałkami, każdy jeden raz i ogłaszali wydanie jakiegoś prezentu, którym najczęściej był koń. Dopiero po tej ceremonii do bębna siadali właściwi śpiewacy, którzy ze sobą przynosili swoje własne pałeczki. Był to moment rozpoczęcia tańca.

W najwcześniejszych opisach tego tańca, tancerze nie nosili do niego żadnych ubrań, poza przepaską biodrową, mokasynami i roczami. Dopiero później dodawano następne elementy, takie jak legginy czy koszule. Szczególna rzecz ma się z bustlami. Na początku bustli, używały plemiona z granicy lasów, takie Lisy czy też Saukowie, które były oznaką zarezerwowaną tylko dla przywódców plemiennych, być może przez przeniesienie tych plemion do Oklahomy spowodowało to, że te regalia, jako oznaka wysokiego statusu została przyjęta przez uczestników tego tańca. Bustle, zwane czasem Wronimi Pasami, były również używane przez niektóre stowarzyszenia militarne, np. u Kangi Yuha, były dwie takie osoby. Przy okazji tego tańca zawiązywało się specjalistyczne stowarzyszenie. Nie miało ono jednak takiego kształtu jak np. stowarzyszenia militarno-policyjne jak np. Kangi Yuha u Siuksów, ale bardziej jak stowarzyszenie Tańca Konia u Assiniboinów, gdzie członkiem stowarzyszenia zostawał jego uczestnik, z chwilą zatańczenia tego tańca pierwszy raz. Tak, więc na początku bustle zakładali tylko ci tancerze, którzy tańczyli najważniejszy taniec tej ceremonii i byli odpowiedzialni za wyciągnięcie z kotła ceremonialnego pożywienia. Tak właśnie było u Siuksów i Assiniboinów. Pod koniec każdego Omaha, następowało coś takiego jak przekazanie funkcji, przez przekazanie bustla jakiejś innej osobie i w ten sposób oczekiwano, że przy okazji następnego tańca, ta właśnie, obdarowana osoba będzie sprawowała tą funkcję. Bustle przechodził na własność danej osoby i przy następnym tańcu przekazywał go dalej. Dzięki temu osób, którzy mogli tańczyć z bustlami przybywało, by na przełomie XIX i XX wieku zezwolono wszystkim na zakładanie tego elementu, który z kolei stał się podstawowym elementem stroju tancerza Pow-Wow. Na początku bustle miały kształt doczepianych do pasa, szarf z piórami, dopiero później Siuksowie, jako pierwsi nadali mu kształt okręgu.

Część Druga

TAŃCE WSTĘPNE

1. Taniec wokół kręgu tanecznego.

Prowadzący informuje o tańcu, a Dzierżyciele Bata ustawiają tancerzy w jeden rząd. Gdy już wszyscy są ustawieni, Prowadzący daje znak, a osoby siedzące w kręgu (Przywódcy i Zapalający Fajkę) powstają. Gdy to zrobią, Prowadzący daje znak Posiadaczowi Bębna, który rozpoczyna pieśń. Ta pieśń jest grana do tempa „Omaha”. Tancerze tańczą dookoła kręgu, nie wchodząc do niego, aż nie skończy się pieśń. Gdy pieśń się skończy, Prowadzący podchodzi do wejścia i zaprasza wszystkich do wejścia.

2. Wejście do kręgu.

Tancerze wchodzą do kręgu w takiej kolejności, jak zostali ustawieni do poprzedniego tańca. Wpierw okadzają się szałwią, następnie kładą prezent na kocu, przy Dzierżycielu Długiej Lancy, i wkraczają do kręgu, następnie podchodzą do Przywódców i Zapalających Fajkę, z którymi witają się, następnie tańczy się tak, by w końcu utworzył się tzw. „ślimak”. Podczas całego tego tańca, pieśniarze grają, mogą oczywiście śpiewać jakąś pieśń, tempo do tego tańca to „Omaha”. Tancerze tańczą tak długo, aż wszyscy wejdą do kręgu i przywitają się z Przywódcami. Całość przedstawia rysunek 3.

rysunek 3 – wejście do kręgu tanecznego

(strzałki wskazują kierunek tańca)

3. Taniec w środku

Ten taniec jest zwykłym tańcem, podobnym do tańca Intertrible, tańczonego na Pow-Wow; tańczą go jedynie osoby będące w kręgu. Od tego momentu tancerzowi nie wolno opuścić kręgu tanecznego, a jeżeli musi to zrobić, musi swoje wyjście „opłacić” prezentem u Długich Lanc.

4. Honor Song dla Sat-Okh’a.

Gdy poprzedni taniec się zakończy, Prowadzący ogłasza, że za chwilę zostanie odśpiewany Honor Song dla Sat-Okh’a.

5. Sadzanie tancerzy.

Po odśpiewaniu Honor Songu. Prowadzący prosi by Przywódcy usiedli, następnie prosi, by Zapalający Fajkę również usiedli. Następnie podchodzi do jednego z Dzierżycieli Bata, przedstawia go i omawia jego funkcje, następnie chwyta go za prawą rękę i sadza na przygotowanym dla niego miejscu, to samo czyni z drugim z Dzierżycieli Bata. Następnie podchodzi do Tancerza z Końskim Ogonem, przedstawia go, opisuje jego funkcje i tak jak poprzednio sadza na przygotowanym dla niego miejscu, to samo czyni z drugim Tancerzem z Końskim Ogonem. Następnie podchodzi do tancerzy, którzy będą tańczyli z bustlami i tak jak poprzednio przedstawia ich i opisuje ich funkcje oraz dwóm z nich podaje świstawki z kości orła, a dwóm innym zaostrzone rozwidlone kije. Gdy już siedzą podchodzi do Posiadaczy Długich Lanc przedstawia ich i informuje o ich funkcji. Na samym końcu mówi o sobie i zajmuje swoje miejsce. Gdy usiądzie, Dzierżyciele Bata powstają i sadzają resztę tancerzy, wskazując gdzie mogą usiąść. Gdy już wszyscy usiądą Dzierżyciele Bata zajmują swoje miejsce, a prowadzący powstaje i opowiada jakąś historię.

Sposób usadzenia wszystkich tancerzy pokazuje rysunek 4.

rysunek 4 – rozmieszczenie wszystkich tancerzy w kręgu po ceremonii sadzania.

A-Przywódca, B-Zapalający Fajkę, C- Dzierżyciel Bata, D-Tancerz z Końskim Ogonem, E-Tancerz Bustla ze Świstawką z Kości Orła, F-Tancerz Bustla z Rozwidlonym Zaostrzonym Kijem, G-Posiadacz Długiej Lancy, H-Kapela, O-inni uczestnicy tańca. Prowadzący zajmuje miejsce pomiędzy południowymi Dzierżycielem Bata i Zapalającym Fajkę.

6. Taniec Przywódców.

Gdy wszyscy już zostaną posadzeni na swoich miejscach, Prowadzący po chwili przerwy powstaje i w kilku słowach mówi o Przywódcach, następnie prosi ich o powstanie i zapowiada Taniec Przywódców. Taniec ten składa się z czterech pieśni, dwie pierwsze grane są w tempie paradnym, natomiast tempo dwóch następnych jest szybkie, takie jak przy tańcu „Slide Step”, tańczonym obecnie na Pow-Wow. Uhonorowani w ten sposób przywódcy powinni ogłosić wydanie jakiegoś prezentu.

7. Honor Songi

Gdy zostanie zakończony Taniec Przywódców, ktoś może wstać i ogłosić: „Wśród nas jest osoba, która zasługuje na to, by ją uhonorować”, podchodzi do niej, prosi o powstanie i albo sam śpiewa, albo prosi kapelę, by zaśpiewała Honor Song, dla tej osoby. Honorowana osoba, powinna ogłosić w zamian wydanie jakiegoś prezentu.

8. Tańce Stowarzyszeń

Po zakończeniu części honorującej, następuje chwila przerwy, jeżeli przez jakiś czas nikt już nie zgłasza chęci honorowania jakiejś osoby. Prowadzący powstaje i ogłasza: „Stowarzyszenia, pokażcie się!”. Wtedy przywódca jakiegoś ze stowarzyszeń powstaje i przywołuje na środek kręgu, członków swojego stowarzyszenia. Mogą oni wtedy pokazać jakiś taniec, czy też zaśpiewać jakąś pieśń. Gdy to stowarzyszenie zakończy już swój pokaz, przywódca innego stowarzyszenia może powstać i wezwać swoich członków i tak dalej, aż wszystkie stowarzyszenia, chcące się pokazać – zaprezentują się.

9. Taniec Noszących Tarcze.

Gdy już wszystkie ze stowarzyszeń się pokaże, znowu następuje chwila przerwy, po czym Prowadzący powstaje i ogłasza, że pewna grupa kobiet ma coś do powiedzenia. Ogłasza taniec Noszących Tarcze, opowiada o nim i gdy skończy, zwraca się do Posiadaczy Długich Lanc, aby teraz wyjątkowo wpuścili do kręgu kobiety. Kobiety wkraczają do kręgu i tańczą swój taniec, gdy go skończą opuszczają krąg.

10. Snake Up

Po zakończeniu tego tańca Prowadzący ogłasza: „Święte Mięso nadchodzi!”, wtedy wszyscy powstają i tańczą taniec Snake Up.

Praktycznie każda indiańska ceremonia, zawierała w sobie część wstępną. Wszystkie opisane powyżej tańce, miały swoje zastosowanie również w innych tańcach. Pierwszy z tańczonych tańców, Taniec Udeptywania Trawy (taniec 1,2,3), był często tańcem tańczonym w celu przygotowania placu tanecznego. Taniec ten został przez Siuksów zaadaptowany do Ceremonii Omaha, był on również wykorzystywany przez Siuksów podczas ceremonii Tańca Słońca.

Honorowanie jakichś konkretnych osób, było przez Siuksów, a także przez inne plemiona Wielkich Równin i nie tylko, uważane za bardzo ważną część każdej ceremonii. Mogły to być osoby żyjące, które dokonały jakiegoś wielkiego czynu, bądź też osoby nieżyjące, których bohaterstwo było w tym miejscu przypominane. Zachowany tutaj porządek, wpierw Honor Song dla Sat-Okh’a – twórcy Polskiego Ruchu Przyjaciół Indian, a dopiero później wykonanie Tańca Przywódców, jest zmianą wprowadzoną przez autora tego tańca, mająca dodatkowo uhonorować tą osobę.

Tak jak to powiedziano powyżej, po Tańcu Ugniatania Trawy, następował Taniec Przywódców Omaha. We wczesnych wersjach tego tańca był on przeznaczony dla wodzów danej grupy. Ben Czarny Niedźwiedź (Siuks Brule) tak scharakteryzował tan taniec: „(…) Liderzy stawali przed ludźmi. To dlatego, że ludzie ich potrzebowali. Troszczyli się o dzieci i nieśli im pomoc. Nigdy nie okazywali zazdrości. Pomagali ludziom. Dawali im jedzenie. Nikogo nie czynili nieszczęśliwymi. Byli tymi, którzy dawali przykład. Nikogo nie krzywdzili. Nigdy sami nie wybierali się na wodzów, to ludzie powoływali ich na ten urząd. Tak było”. Dopiero po tym tańcu następowało honorowanie innych osób. W zwyczaju wszystkich plemion indiańskich był fakt, że osoba honorowana w jakikolwiek sposób dawała komuś jakiś prezent, którym najczęściej był koń”.

Ceremonia usadzania odbywała się jeszcze przed Tańcem Przywódców. Była ona jakby dodatkowym honorowaniem, wybranych w ten sposób osób. W dawnych czasach odbywało się to w ten sposób, że te osoby były wprowadzane do kręgu, jeszcze przed przybyciem do niego pozostałych tancerzy, jednakże w wersjach tańców z lat osiemdziesiątych XIX wieku, ta ceremonia odbywa się zaraz po wejściu, jednakże we wszystkich wersjach Przywódcy i Święci Mężowie (w tym wypadku Zapalający Fajkę) i Kapela Śpiewaków już są w kręgu, gdy wchodzą pozostali tancerze.

Gdy wszystkie honory zostały już rozdane, następowały tańce różnych stowarzyszeń Akicita. Zazwyczaj jako pierwsi tańczyli tzw. zwiadowcy. Ben Czarny Niedźwiedź mówi o nich, że byli to ludzie, którzy: „Gdy odbywała się wyprawa wojenna, byli tam też ci ludzie. Zazwyczaj było ich od jednego do czterech. Wkradali się oni do wrogiego obozu i powracali z informacją o tym ilu jest wrogów i jak są rozmieszczeni”. Podobnie o tych ludziach wypowiada się Wallace Little (Siuks Oglala): „Dawno temu Lakoci mieli ludzi, którzy nosili rzędy trawy dookoła ich głów, dokoła ich rąk, dookoła ich kostek i pod prawym kolanem. I z tego powodu ci ludzie byli zawsze tymi, którzy byli na przedzie. Przed wyprawą wojenna, bądź polowaniem oni zawsze byli na samym przedzie. Oni zawsze posuwali się w trawie, skradali się w niej. Podchodzili bardzo blisko bizonów, wpełzali do obozów wrogów. Po skończonej wyprawie, bądź polowaniu byli pierwszymi, którzy wchodzili do obozu i pierwszymi, którzy zaczynali tańczyć”. Ten taniec stał się podstawą dla dzisiejszego Tańca Trawy, który od tańca tych ludzi przejął sposób ubierania i sposób tańczenia. Taniec ten został dołączony do ceremonii właśnie przez Siuksów. Po ich tańcu następowały prezentacje poszczególnych stowarzyszeń Akicita, które jakby rywalizowały ze sobą, kogo taniec jest lepszy, i którzy mają więcej i bardziej wartościowych i odważnych członków. Po ich tańcach Siuksowie wprowadzili następną modyfikację, był to Taniec Noszących Tarcze. Był to taniec tańczonych przez kobiety, których mąż lub brat posiadał dużo odznaczeń wojennych zdobytych podczas walk z wrogimi plemionami. Taniec ten nazywano również Tańcem Zranionych. W tańcu tym kobiety te nosiły broń honorowanego mężczyzny, a w późniejszym czasie również ich tarcze, przewieszone przez ramię. Taniec ten miał stymulować mężczyzn do czynów odwagi, aby ich kobiety mogły ich poprzez ten taniec sławić. Wydaje mi się, że do tego stowarzyszenia należały przeważnie matki i siostry bohaterów, ponieważ przy okazji obdarowywania trofeami wojennymi, w tym wypadku skalpami, lakoccy wojownicy w pierwszej kolejności przekazywali je swoim siostrom, kuzynkom i matkom, a dopiero gdy w tym obozie nie było tych krewnych, dopiero swoim żonom (Jeżeli chodzi o ten aspekt polecam książkę Royal’a B. Hassrick’a: „Siuksowie” w tłumaczeniu Dariusza Pohla). Oprócz tego tańca, nie słyszałem o innym tańcu, tańczonym przez kobiety podczas Tańca Omaha.

Szczególną rolę podczas tańca pełniło dwóch tancerzy z końskimi ogonami. Zazwyczaj do tej funkcji wybierano osoby bardzo zasłużone dla społeczeństwa, dodatkowo musieli to być bardzo dobrzy tancerze. Podczas każdego tańca, jedna część pieśni była zarezerwowana tylko i wyłącznie dla nich, oprócz nich nikt inny nie mógł tańczyć, a porządku pilnowali tutaj Dzierżyciele Batów, którzy poprzez uderzenie swoimi batami, przypominali o tym zapominającym się tancerzom. Taniec Końskich Ogonów zaczynał się w ten sposób, że jeden z nich dął w swoją świstawkę (świstawka wykorzystywana przez tych tancerzy miała kształt długiej głowy i szyi gęsi z otwartym dziobem – w całości była wykonana z drewna), i następnie zaczynał taniec, równocześnie dołączał do niego drugi z tancerzy. Ich taniec, był tańcem bardzo dynamicznym, przypominającym w swej szybkości męski taniec fantazyjny, tańczony podczas obecnych Pow-Wow. Tak jak to napisano powyżej, gdy ci tancerze tańczyli, pozostali rozstępowali się i robili dla nich miejsce przyglądając się ich tańcu.

Część Trzecia

TANIEC WŁAŚCIWY

11. Zapalenie i ofiarowanie Fajki

Gdy taniec zostanie zakończony, wszyscy wracają na swoje miejsce, a Dzierżyciele Batów, dbają o to by nastąpiło to szybko i sprawnie. Na środku kręgu pozostaje tylko Prowadzący, który zwraca się do Tancerzy Bustla z Rozwidlonymi Kijami, by powstali i ustawili w honorowym miejscu kociołek z mięsem. Gdy to już zostanie zrobione, prowadzący prosi, by dwóch Pomocników wyszło z kręgu i przyniosło trochę drewna, aby rozpalić ognisko. Gdy już powrócą, Prowadzący wyznacza kwadrat przed kociołkiem, a Pomocnicy nożami wycinają zaznaczony kwadrat, usuwają ziemię, którą usypują wokół wyciętego kwadratu, tworząc zewnętrzny krąg. Gdy ta czynność zostanie już zakończona, jeden z Zapalających Fajkę powstaje i sypie na zewnętrzny krąg szałwię i tytoń. Od tego momentu nikt nie może dotknąć tego kręgu. Gdy już kończy powraca na swoje miejsce, wtedy Pomocnicy ustawiają drewno w wyciętym kwadracie i podpalają ognisko. Gdy ognisko zostanie rozpalone, Prowadzący nakazuje Pomocnikom zająć honorowe miejsce (obok Tancerzy z Kijami). Gdy już usiądą, siada również Prowadzący. Gdy już zajmą swoje miejsce powstają Zapalający Fajkę i siadają przy ognisku. Jeden z nich przygotowuje szałwię do oczyszczenia, a następnie oczyszcza nią fajkę, która będzie palona. Gdy już zakończy oczyszczanie, drugi z Posiadaczy Fajek nabija ją tytoniem, na tyle by wszystkie osoby funkcyjne mogły ją zapalić. Gdy już fajka zostaje napełniona, drugi z Posiadaczy wrzuca całą szałwię do ogniska. Wtedy fajka zostaje zapalona, wpierw palą ją Przywódcy, następnie pali ją Dzierżyciel Bata siedzący po północnej stronie kręgu, po nim Tancerz z Końskim Ogonem i dwóch Tancerzy z Bustlami. Gdy skończą, fajka jest podawana Tancerzom Bustla, drugiemu Tancerzowi z Końskim Ogonem, na końcu podawana jest drugiemu Dzierżycielowi Bata. Następnie podchodzi do północnego Posiadacza Długiej Lancy, który ją pali, następnie Zapalający powraca do ogniska i po okręgu podchodzi do południowego Posiadacza Długiej Lancy i powraca do ogniska. Gdy wszyscy już spalą, Jeden z Zapalających Fajkę ofiarowuje ją Czterem Kierunkom i następnie opróżnia ją, wysypując resztki tytoniu do ogniska.

12. Okadzenie i zawieszenie regalii

Gdy powyższa ceremonia zostanie dopełniona, jeden z Zapalających Fajkę podnosi jeden z bustli, kieruje go w cztery kierunki i czterokrotnie przesuwa nim nad ogniskiem, oczyszczając go w ten sposób dymem. Gdy bustle zostanie oczyszczony, podchodzi z nim do stojaka i zawiesza go na nim. Następnie drugi z Zapalających Fajkę czyni identycznie z następnym bustlem i tak aż wszystkie bustle zostaną zawieszone na stojakach. Bustle są podnoszone od zewnątrz do wewnątrz i tak samo zawieszane.

13. Wywołanie Tancerzy Bustli.

Po dopełnieniu powyższej ceremonii, Prowadzący i Dzierżyciele Batów powstają. Stają na środku placu, po czym Prowadzący mówi: „Ci, którzy mają tańczyć z rozwidlonymi kijami, powstańcie”. Gdy to uczynią Dzierżyciele Batów podchodzą do nich i wprowadzają na środek placu. Teraz Prowadzący zwraca się do nich: „Przynieście święte mięso”. Wtedy tancerze podchodzą do kociołka i przy pomocy swoich kijów zanoszą go nad ognisko, następnie próbują trzy razy postawić je na ognisko, ale tego nie czynią, dopiero za czwartym razem ustawiają je w ogniu, a gdy to uczynią wydają okrzyk, a Kapela mocno uderza cztery razy w bęben. Po ustawieniu kociołka, Dzierżyciele Bata chwytają tych tancerzy z rękę i zaprowadzają ich do wejścia, gdzie ustawiają ich na ich miejscu. Gdy już tam staną, Prowadzący zwraca się do Tancerzy ze świstawkami by powstali, po czym Dzierżyciele Bata prowadząc ich za rękę ustawiają ich na swoich miejscach pomiędzy tancerzami z kijami. Ustawienie tancerzy pokazuje rysunek 5.

rysunek 5 – ustawienie tancerzy z bustlami przed ich tańcem.

14. Taniec prezentacji tancerzy bustle

Gdy tancerze zostaną już ustawieni, Dzierżyciele Bata siadają na swoje miejsca, a Prowadzący zwraca się do Tancerzy: „Zaczynajcie swój taniec”, i siada na swoim miejscu. Na ten znak Kapela rozpoczyna pieśń, tancerze zwracają się na południe formułując szereg, następnie jednocześnie kładą sobie lewe dłonie na ramieniu i rozpoczynają tańczyć zgodnie z ruchem wskazówek zegara. Rytm tańca to rytm Omaha. Tancerze tak tańczą by stanąć naprzeciwko stojaków z bustlami, gdy staną już przy nich, zwracają się w ich kierunku i wolno podchodzą do nich. Na zakończenie pieśni powinni wykonać przyklęk na prawe kolano.

15. Założenie bustli, taniec prezentacji bustli.

Gdy tancerze wykonają już przyklęk, Kapela nie przestaje grać, jednak nie śpiewa. Teraz tancerze powoli kierują prawą dłoń w kierunku bustli, gdy już mają go dotknąć, jeden z bębniarzy mocno uderza w bęben, na co tancerze cofają dłoń, tak jakby cofali się przed dotknięciem czegoś parzącego. Tak czynią trzy razy, za czwartym razem chwytają bustla i podnoszą go do góry, teraz skierowują go w cztery kierunki i gdy staną zwróceni do stojaków, zakładają je. Gdy już je założą, kapela zaczyna śpiewać następną pieśń, a tancerze powoli, zgodnie z ruchem wskazówek zegara, zbliżają się do kociołka, następnie tańczą wokół niego i próbują zaliczyć na nim uderzenie.

16. Wyciąganie kawałków mięsa i oferowanie go zebranym w kręgu.

Gdy skończy się pieśń, kapela dalej uderza w bęben. Wtedy tancerze z kijami trzykrotnie próbują nabić na kije kawałki mięsa, dopiero za czwartym razem wyjmują kawałki mięsa z kociołka, co Tancerze ze Świstawkami sygnalizują gwiżdżąc w nie. Wtedy kładą mięso do miski położonej przy kociołku, następnie mięso to podawane jest Przywódcom. Następne dwa kawałki, wyciągnięte w ten sam sposób, co poprzednio podawane są Zapalającym Fajkę, po nich karmiony w ten sposób jest Prowadzący, po nim Baty, a następnie częstowani są Tancerze z Końskimi Ogonami. Wtedy Tancerze z Bustlami siadają na swoim miejscu i powstaje Prowadzący, który częstuje ich, a następnie karmi on Posiadaczy długich Lanc, po nich mięso podawane jest pozostałym tancerzom. Podawanie mięsa odbywa się w ten sposób, że łyżkę z mięsem (lub kij z nabitym na niej mięsem) podstawia się przed usta częstowanego, który dotyka go koniuszkiem języka ( w ten sposób wyraża gotowość jego zjedzenia, jeżeli nie dotknie mięsa koniuszkiem języka, jest to znak, że osoba częstująca powinna podać mięso następnej w kolejności osobie), a następnie zabiera je ustami (nie dotykając mięsa rękoma) i konsumuje (można używać rąk ☺). Członkowie Kapeli i Pomocnicy nie są częstowani miesem. Ewentualne kości, jakie mogą się znaleźć w posiłku nie wyrzuca się, a gdy ceremonia częstowania zakończy się wszyscy powstają i kości te wrzucają z powrotem do kociołka. Gdy wszyscy wykonają już tą czynność, Prowadzący powstaje i ustawia w części zachodniej, przed przywódcami czaszkę z psa. Wtedy powstaje pierwszy z Tancerzy Bustla, podchodzi do czaszki, zalicza uderzenie i wtedy opowiada jakąś historię, bądź też śpiewa jakąś pieśń. Po tym tak samo czynią wszyscy pozostali Tancerze Bustli. Gdy i ta część ceremonii dobiegnie końca, Prowadzący daje znak Tancerzom z Kijami, by odstawili na poprzednie miejsce kociołek, miskę i łyżkę, a następnie Pomocnikom, aby ci zagasili ognisko i z powrotem je przykryli ziemią. Niedopalone kawałki drewna, zostają przez nich na końcu tej czynności wyniesione z kręgu. Gdy powrócą i usiądą na swoich miejscach, Prowadzący ogłasza: „Święte mięso odszedło”.

Ta część tańca jest częścią właściwą Tańca Omaha. Właśnie ta część została zakupiona przez Siuksów od Omaha i tą część wyśnił Wronie Pióro. Jednakże ze względu na swą formę różnił się czasem nawet znacznie pomiędzy różnymi plemionami. Powyższy opis tej części ceremonii, został oparty na tańcu Omaha tańczonym przez Siuksów, pod koniec lat siedemdziesiątych XIX wieku. Bardzo podobnie tańczyli Hidatsa, z kolei całkiem inaczej ten taniec wyglądał u Assiniboinów. Według opisu Lowiego wyglądał on następująco:

„Jeden z uczestników rozkłada koc, na którym kładzione są pasy z piórami. Ten koc nie jest później zwracany jego właścicielowi. Następnie przywódcy siadają przy swoich pasach. Miska z przygotowanym wcześniej psim mięsem jest ustawiana na zewnątrz, w pobliżu dużego kociołka. Śpiewacy rozpoczynają śpiewać. Podczas czwartej zwrotki oficerowie powstają, zakładają pasy i tańczą wokół kręgu, zgodnie z ruchem wskazówek zegara, poczym siadają na swoich miejscach. Taki taniec jest powtarzany trzy razy, Za czwartym razem przywódca stojąc w pobliżu kociołka, pokazuje jak robiąc uniki omija pociski nieprzyjaciela. Ostatecznie dotyka kociołka, okrąża krąg dookoła i siada na miejscu, po nim inni powtarzają to samo. Jeden z przywódców wstaje, posiadacze biczy wyciągają psie mięso z kociołka specjalnymi kijami, których końce ozdobione są kolcami igłozwierza. Stojący oficer okrąża zebranych i wybiera ośmiu poważanych wojowników – mężczyzn, którzy byli ranni w bitwie lub zdobyli skalp. Ośmiu odważnych jest sadzanych w rzędzie. Posiadacze bicza przygotowują osiem porcji – z czterech łap, głowy i trzech innych części. Oficer, biorąc długą drewnianą łyżkę, ozdobionej piórami i końskim włosiem, podchodzi do śpiewaków, którzy zaczynają śpiewać. Cały czas tańczy sam, podczas czwartej zwrotki zatrzymuje się przez wojownikami i wtedy są oni częstowani przygotowanymi wcześniej porcjami. Przywódca częstuje wpierw najdzielniejszego z wybranych, któremu ofiarowuje się głowę. Mężczyzna z pasem bierze łyżkę, dotyka psiej głowy, a następnie zbliża ją (głowę) do ust wojownika. Wojownik dotyka pożywienia swoim językiem lub ustami. W podobny sposób reszta porcji jest podawana reszcie wojownikom. Jeżeli ktokolwiek z wybranych odbył w nocy przed tym tańcem stosunek płciowy musiał odmówić przyjęcia posiłku, gdyż w przeciwnym wypadku mogło go spotkać jakieś nieszczęście. To samo tabu dotyczyło śpiewających, jednak nie dotyczyło ono tańczących. Następnie po kawałku mięsa otrzymują również posiadacze bicza, którym usługują oficerowie. Ci, którzy mogą spożywają mięso, kości wrzucają do kociołka. Następnie dziesięciu jedzących jest częstowanych fajką, którą każdy z nich wypala. Psia czaszka zostaje zachowana a pozostałe kości są wyrzucane”.

Bardzo ważnym elementem Tańca Omaha jest mięso z psa. Siuksowie wykorzystywali mięso specjalnie ku temu hodowanych psów prawie w każdej ceremonii (opis wielu z nich można znaleźć w podanej powyżej książce R. B. Hassricka). Takie mięso było uważane za szczególny przysmak, a także uważano, że ma dość dużą moc. Jednakże nie wszystkie plemiona w tej ceremonii używały mięsa z psa. Co jest bardzo zaskakujące, biorąc pod uwagę powyższy opis, nie używali go Stoney – zachodni odłam Assiniboinów. Pewnego razu grupa Dakotów odwiedziła Stoney. Aby uhonorować swoich gości Stoney postanowili urządzić Taniec Trawy. Siuksowie postanowili przygotować potrawę do tego tańca i chcieli zabić psa, jednak spotkali się ze zdecydowaną odmową. Siuksowie zdziwieni taką postawą ułożyli nawet pieśń o tym zdarzeniu. Jej słowa to: „Cuńga wakan waninjac” (Nie ma tutaj świętego psa).

Jeżeli chodzi o dalsze różnice w ceremonii Omaha, to i w dalszej części występowały różnice. Opowiadanie swojej historii wojennej u Siuksów z zaliczeniem dotknięcia na czaszce psa, różniła się na przykład z tą częścią, jaka występowała u Assiniboinów. W odróżnieniu od tych pierwszych, gdzie tą czynność wykonywali tancerze z bustlami, u tych drugich robiło to ośmiu dzielnych. Podchodzili oni do czaszki i ze względu na tabu stosunku seksualnego albo sami podnosili czaszkę z psa, albo przy pomocy posiadacza bicza, kierowali czaszkę w odpowiednią stronę, wskazując w ten sposób miejsce owej historii i wtedy opowiadali jakąś wojenną opowieść ze swego życia.

Takie różnice występowały u wszystkich plemion, każde z nich zmieniało je, dostosowując do swoich realii, tak że można powiedzieć, że każda ceremonia Omaha, pomimo że miała charakter ogólnoplemienny, to jednak ze względu na pewne różnice miała także swój szczególny charakter i można je określić jako taniec konkretnego narodu.

Ze różnych powodów organizatorzy tego tańca zrezygnowali używania psiego mięsa i zastąpili je mięsem króliczym.

Część czwarta

TAŃCE KOŃCOWE

17. Give Away.

Po chwili przerwy, Prowadzący powstaje i prosi by powstali również Dzierżyciele Batów. Z nimi podchodzi do Posiadaczy Długich Lanc. Wtedy Lance i Baty podchodzą do koca z prezentami, chwytają go za cztery rogi i uważając by nie zrzucić z niego żadnej rzeczy, kładą go na środku kręgu. Po tym Długie Lance powracają na swoje miejsce. Wtedy Baty, wybierają jakiś przedmiot podchodzą do Przywódców i ofiarowują go im. Następnie prezenty otrzymują: Zapalający Fajkę, Tancerze z Końskimi Ogonami, Pomocnicy, Długie Lance. Gdy tym osobom prezenty zostaną rozdane, Prowadzący wręcza prezenty Batom. Teraz powstają Tancerze Bustli i zdejmując swój pas, podchodzą do wybranej przez siebie osoby, łapią go za prawą rękę, zmuszają do powstania i następnie zakładają im swojego bustla, wtedy wybrane w ten sposób osoby, podchodzą do koca i podają prezent swoim ofiarodawcom, po czym prowadzony przez poprzedniego Tancerza, nowo wybrany Tancerz z Bustlem zajmuje miejsce swojego ofiarodawcy, a tancerz, który złożył swój urząd siada za nim. Tak czynią wszyscy Tancerze Bustli. Bustle przechodzą na własność nowych tancerzy. Gdy i ta ceremonia zostanie zakończona, wtedy Prowadzący zbliża się do koca i obdarowuje wszystkich pozostałych tancerzy. Podczas trwania całej tej ceremonii, kapela gra pieśni do Give Away. Jeżeli tak się zdarzy, że komuś zostanie ofiarowana rzecz, którą przyniósł ze sobą, dyskretnie informuje on osobę obdarowującą o tym, by ten wymienił prezent.

18. Crow Hop.

Gdy już wszyscy otrzymają swoje prezenty, Prowadzący po chwili przerwy powstaje i ogłasza dla wszystkich taniec Crow Hop, który jest tańczony przez wszystkich.

19. Taniec dla wszystkich.

Następny taniec jest tańczony przez wszystkich, pieśń ta może być przedłużona przez Prowadzącego. Aby tego dokonać, ktoś z tancerzy podchodzi do Prowadzącego, uderza go w ramię a ten daje znać kapeli, poprzez gwizd w swoją świstawkę, że powinni przedłużyć ten taniec. Osoba przedłużająca taniec, powinna przed bębnem położyć jakiś prezent. Oprócz tego, każdy z tańczących powinien podczas tego tańca położyć jakiś prezent przed bębnem, za granie podczas całej ceremonii.

20. Taniec Zwycięstwa.

Po zakończeniu tego tańca, Prowadzący ogłasza Taniec Zwycięstwa. Do tego tańca wykonywanych jest osiem pieśni, tańczy się go do boku, zgodnie z ruchem wskazówek zegara. Trzy pierwsze pieśni są wolne, natomiast pięć następnych granych jest w tempie przyspieszonym, tak jak to było czynione podczas Tańca Przywódców.

21. Taniec Wyjścia.

Po zakończeniu poprzedniego tańca, kapela dalej w tym samym tempie bije w bęben, bęben Prowadzący opuszcza krąg, w tym czasie Posiadacze Długich Lanc ustawiają się w rzędzie, na zewnątrz kręgu. Prowadzący podchodzi do nich i dziękuje im i ustawia się za nimi, następnie wychodzą Przywódcy i czynią tak samo, następnie Zapalający Fajkę, potem Tancerze z Końskim Ogonem, następnie Tancerze Bustli, wpierw nowo wybrani, następnie starzy, po nich wychodzą Dzierżyciele Batów, za nimi Pomocnicy, następnie po kolei wychodzą pozostali tancerze. Gdy już wszyscy wyjdą, Kapela powstaje i też wychodzi, z tym że Właściciel Bębna jest ostatnią osobą, która to czyni. Gdy już wszyscy wyjdą z kręgu, taniec zostaje zakończony Gdy wszyscy już stoją na zewnątrz, jeden z Tancerzy z Końskim Ogonem może wywołać jakieś imię i tej osobie wręczyć swój koński obon, oznacza to, że podczas następnego tańca ta nowo wybrana osoba będzie pełniła tą funkcję. Gdy już wszyscy się rozejdą, Posiadacze Długich Lanc, wracają do kręgu i wynoszą kociołek z pozostałymi w nim kośćmi, które wynoszą i gdzieś zakopują. Gdy już kociołek zostanie zabrany, można posprzątać krąg taneczny. Ceremonia została zakończona.

Przy samym końcu tańca, zazwyczaj następowało przekazanie funkcji. U Siuksów zmieniali się właściciele bustli, z kolei u Assiniboinów oprócz właścicieli bustli, zmieniał się również właściciel bębna, fajka palona podczas ceremonii i ceremonialne pałki do bębna. Również koc, na którym rozkładane są bustle zmienia swojego właściciela.

Ciekawa ceremonia odbywa się u Assiniboinów podczas tańca przedłużanego przez Prowadzącego. Lowie opisuje to w następujący sposób: „Czasem, jakiś mężczyzna może publicznie ogłosić, że nie chce już swojej żony, ktoś wtedy może podejść do niego potrząsnąć jego dłoń i zabrać jego kobietę i traktować ją jako swoją żonę. Ten akt symbolizuje założenie kwadratowego skrawka wygarbowanej skóry z otworem na głowę. Jeżeli jednak z jakichś przyczyn, tan mężczyzna rozmyśla się i żąda powrotu żony do siebie, podczas następnego tańca, miⁿkna’ńge (ten termin określa u Assiniboinów wojownika, który tańczył Taniec Trawy – najczęściej byli nimi akicita (assinib.: agi’tcita), lub bardzo zasłużeni wojownicy) zmuszają go do założenia kobiecej sukni, nazywają go kobietą i wyrzucają ze społeczeństwa, ale pozwalają mu zatrzymać jego żonę.”

Jeszcze jedną z ciekawostek jest inny taniec tańczony przez Assiniboinów podczas tej części Omaha. Jest to tzw. taniec palenia. Do pomocy w śpiewaniu są wybierane dwie kobiety. Wszyscy wyciągają swoje fajki i zaczynają palić. Jest to przerwa dla tancerzy, o którą mogą również poprosić podczas trwania tańca Omaha.

We wszystkich znanych przeze mnie opisach tańca Omaha, występuje pewien bardzo ważny sposób zachowania się tańczących w momencie, gdy któremuś z tancerzy upadnie na ziemię pióro lub jakakolwiek inna część stroju. Z ziemi może podnieść ją tylko i wyłącznie osoba, która zabiła wroga, a gdy tego dokona, opowiada jakąś swoją wojenną historię. U niektórych plemion takimi osobami uprawnionymi do podniesienia z ziemi byli tylko dzierżyciela bata. Nawet dzisiaj, podczas Pow-Wow, gdy przydarzy się taka rzecz, jedyną osobą uprawnioną do podniesienia upuszczonej rzeczy z ziemi jest Director Arena. Prawie we wszystkich przypadkach oczekiwano, że osoba, która opuściła daną rzecz w jakikolwiek sposób wynagrodzi osobę, która podniosła z ziemi upuszczoną część stroju. Podczas powyższej ceremonii, osobami, które po każdym tańcu pozbierają upuszczone elementy, będą Dzierżyciele Bata, którzy z podniesioną rzeczą obejdą tancerzy i zwrócą im ją.

UWAGI:

1) W powyższym tańcu, Prowadzący tą ceremonię, będzie pełnił jednocześnie funkcję Tancerza z Końskim Ogonem

(do góry strony)